و داد رياست حاج را در آنسال بيكى از برادران او واگذار نمود ، ولى فهرست امتيازات او ناگهانى بسته شد . امام رضا ( ع ) از خوشهء انگور بغتة رحلت فرمود و زير گنبد هارون كه ذكر آن در بالا رفت مدفون گرديد . در ميان شيعيان شهرت دارد كه آن انگور مسموم بوده و آن حضرت را شهيد كردند ، البته اينرا نمىتوان انكار نمود كه غيبت يعنى مرگ وليعهد فوق العاده بهنگام و بموقع بوده است و با اينحال بسيارى از خاورشناسان و از آن جمله بوريج « 1 » معتقدند كه او به اجل طبيعى از دنيا رفت . در هرصورت امروز زائرين شيعه وقتى كه اطراف ضريح امام رضا ( ع ) طواف ميكنند بصداى بلند ميگويند « لعنت بر مأمون « 2 » و هارون » و از اينرو سالانه هزاران نفر به اين دو خليفه كه از شخصيتهاى فوق العاده و ممتاز خاندان عباسى بشمار ميآيند بدينسان نفرين ميكنند كه در غير اين صورت شايد از وجود آنها هيچ خبر نداشتند . طاهر نايب السلطنهء شرق 204 - 207 هجرى ( 819 - 822 ) طغيان ابراهيم فرونشست و مامون بياغيان و شورشيان عفو عمومى داد و طاهر نايب السلطنهء مشرق تعيين گرديد ، ولى او خيانت و بيوفائى بروز داده و در نتيجه مسموم گرديد و محتمل است كه آن بدست يكنفر نمايندهء خليفه صورت گرفته باشد و چون قدرت و نفوذى كه او يعنى طاهر بدست آورده بود زياد بوده است لذا به پسرش اجازه داده شد كه بجاى وى بر قرار باشد و اين انتخاب و انتصاب سبب گرديد كه خراسان يك سلطنت نيمه مستقلى براى خود تحصيل نمايد . سالهاى اخير مأمون و مرگ او 218 هجرى ( 833 ) مأمون بعد از آنكه پايهء حكومتش را در بغداد مستحكم نمود مقام و حيثيت و اعتبارش طورى بالا گرفت كه با پدرش برابرى ميكرد و درعين‌حال صلح و آرامش در مملكت خيلى كم بود ، از جمله در مصر آتش فتنه‌اى روشن گرديد كه خاموش كردن آن مدت دوازده سال طول كشيد و ديگر يكنفر قهرمان موسوم به بابك كه قائل بتناسخ و ديگر تعاليم و احكام باطنى بود براى مدت بيست سال ولايات شمالى را مورد تهديد قرار

--> ( 1 ) - Beveridge ( 2 ) - امروز از طبقهء فهميده و روشن فكر تصور نميرود اين عمل صادر شود . ( مترجم ) .